Tagarchief: Haarlem

Lezing en boekpresentatie ‘Grote bakstenen huizen in laatmiddeleeuws Haarlem’

Posted on by
Beantwoorden

De Afdeling Kennemerland van de AWN – de Nederlandse Archeologievereniging – organiseert samen met de Werkgroep Bouwhistorie Haarlem en het Archeologisch Museum Haarlem een lezing en presentatie van het boek ‘Grote bakstenen huizen in laatmiddeleeuws Haarlem’. De lezing wordt verzorgd door André Numan, auteur van het boek en voorzitter van de Werkgroep Bouwhistorie Haarlem. Het eerste exemplaar van het boek wordt aangeboden aan de burgemeester van Haarlem, Jos Wienen.

  • Wanneer: woensdagavond 16 september, aanvang 20.30 uur (zaal open om 20.00 uur)
  • Waar: Archeologisch Museum Haarlem, Grote Markt 18 K, Haarlem (onder de Vleeshal)
  • Aanmelden: Deelname is gratis. Je kunt je aanmelden (verplicht) voor de lezing en boekpresentatie via: aanmeldenarcheologie@outlook.com

Van hout naar steen
In de late middeleeuw was het merendeel van de huizen in Haarlem gemaakt van hout en met riet gedekt. Toen vanaf ca. 1200 de baksteen weer in de bouw werd toegepast verschenen de eerst bakstenen huizen, die vaak aanzienlijk groter waren dan de houten huizen. De huizen werden gebouwd in opdracht van de vermogende elite in de stad, want alleen zij konden zich een dergelijk groot huis veroorloven, onder andere omdat de bakstenen in de begintijd kostbaar waren. De meeste grote bakstenen huizen zijn om allerlei reden uit het straatbeeld verdwenen, slechts een paar staan er nog, zoals de Gravenzaal van het stadhuis en de Hoofdwacht.

Uitgebreid onderzoek
Archeologisch, bouwhistorisch en historisch onderzoek heeft informatie opgeleverd van ten minste achttien grote bakstenen huizen. Aan de hand van deze resultaten, prenten, foto’s en tekeningen wordt een beeld geschetst van deze huizen: hoe zagen zij eruit, hoe groot waren zij, wie hebben er gewoond en –natuurlijk – wanneer zijn ze gebouwd.

Auteur
André Numan is al sinds 1973 actief bij de Archeologische Werkgroep Haarlem en is voorzitter van de Werkgroep Bouwhistorie Haarlem. Hij was werkzaam bij het Amsterdams Archeologisch Centrum van de Universiteit van Amsterdam en publiceerde uitgebreid over archeologisch onderzoek in Haarlem en over Noord-Hollandse kerken en kappellen, waaronder de Grote of St. Bavo in Haarlem. Tegenwoordig doet hij met de Werkgroep Bouwhistorie Haarlem onderzoek naar oude kelders en het ‘verdwenen’ Karmelietenklooster in de Haarlemse binnenstad. 

Boekverkoop
Het boek ‘Grote bakstenen huizen in laatmiddeleeuws Haarlem’ van André Numan is een uitgave Uitgeverij Loutje, meet 22 cm x 22 cm, telt 96 pagina’s en bevat veel afbeeldingen in kleur en zwartwit. Het boek is beschikbaar als paperback voor 19,95 euro. Het boek is na afloop van de lezing en boekpresentatie ter plekke verkrijgbaar. (betaling contant)

Kleipijpen!

Posted on by
Beantwoorden

In de rubriek ‘Vondst van de maand’ wordt kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een van de meest bekende bodemvondsten: de kleipijp. Een kleipijp werd gemaakt van witbakkende klei. Het was een breekbaar product. Daarom worden ze veel aangetroffen

Kop van een kleipijp met een stukje steel, reliefmerk in de vorm van een merel en een gekroonde M in een halo van puntjes, met aan de andere zijde een roos, datering 1730-1750, gemaakt in Gouda. Determinatie: Bert van der Lingen.

Geschiedenis
Christopher Columbus bracht de tabak mee uit Amerika naar Europa.  Aan het einde van de 16e eeuw was tabak nog een kostbaar product.  In de Tachtigjarige Oorlog vochten Engelse huursoldaten mee. Er werd echter niet altijd gevochten. Om toch geld te kunnen verdienen werkten de soldaten als pijpenmaker. Zo ontstonden er vooral in waterrijke gebieden bedrijfjes. De producten konden per boot naar andere plaatsen worden vervoerd. Ze vestigden zich bijvoorbeeld in Amsterdam, Gouda, Leiden en Utrecht. De pijpenmakers werkten samen met pottenbakkers. Zij bakten de pijpen af.  De pijpenmakers waren verenigd in een gilde. Vooral in Gouda waren ze succesvol. Zij maakten hoogwaardige producten.

Vorm van de kleipijp
In het begin van de 17e eeuw rookte men nog uit korte pijpjes met kleine kopjes en dikke stelen. De techniek om pijpen te maken werd beter, evenals het bakproces. De pijpen werden daardoor langer en de stelen dunner. De duurste pijpen uit de 17e en 18e eeuw zijn niet de versierde pijpen. Het zijn de pijpen die goed zijn afgewerkt. Ze werden vaak gepolijst en uiteindelijk “geglaasd”. Hierdoor ontstond een glans. De stelen van de pijp konden wel een lengte krijgen van 80 centimeter.

Kop van een tabakspijp met een stukje steel, reliefmerk aan één zijde in de vorm van een kaal boompje met arm en tulp, datering 1715-1771. determinatie Bert van der Lingen.:

Merken
Veel pijpjes dragen een merk in het hielstuk of op de zijkant van de kop van de pijp, ook wel ketel genoemd. Van veel Goudse merken is bekend wanneer het voor het eerst werd uitgebracht en tot wanneer het merk werd geproduceerd. Daarom is het vinden van een pijpenkop bij een beerputonderzoek een goede bron van informatie.
De merken werden aangebracht met hielstempels. Vanaf ongeveer 1625 werd in Gouda het stempeltje vervaardigd door een stempelsnijder. Het gestempelde merk was bedoeld ter herkenning van de pijpenmaker. Reliëfmerken komen vanaf 1630 op pijpen voor, tegen het einde van de 17e eeuw wordt dit meer algemeen. Ze worden aangetroffen op de zijkant van de ketel (pijpenkop).

Diverse hielmerkjes van tabakspijpen.

Haarlem
In Haarlem waren ook pijpenmakers werkzaam, maar het waren er niet veel. In de Spaarnwouderstraat is in een beerput met 17e-en 18e eeuwse inhoud een bijzonder grote hoeveelheid pijpen gevonden. Tien daarvan hadden het wapen van Haarlem.

Nationale Archeologiedag
Op zondag 16 juni 2024 is de Nationale Archeologiedag in Haarlem. De Stichting PKN (Stichting voor onderzoek historische tabakspijpen) komt naar de Bakenesserkerk en organiseert een ruil- en determinatiedag. Dit in samenwerking met Archeologie Haarlem en Team Erfgoed. Dit is van 10.00 tot 16.00 uur. Adres Vrouwestraat 12.

Komt allen!

Literatuur:

  • Verscholen in vuil Johan Ekkel, pp 102 -103
  • Merken en merkenrecht van de pijpenmakers in Gouda, D.H. Duco
  • Kleipijpen, drie eeuwen kleipijpen in foto’s, W. Krommenhoek en A. Vrij, hoofdstuk 5
  • Zesduizend jaar Haarlem A. Van Zalinge, p 221

Spinning Shards: Lange Lijzen

Posted on by

In de rubriek “Spinning Shards’ kijk je op een andere manier naar vondsten uit de Haarlemse bodem!

Dit flesje van porselein is gemaakt in China in de tijd van keizer Kangxi (regeert 1662-1722). Na een onrustige tijd met burgeroorlogen kwam vanaf 1683 de porseleinproductie onder zijn bewind weer tot volle bloei. Veel porselein is toen door de Nederlanders ingekocht en naar Nederland verscheept.

Het balustervormige vaasje is in de mal gevormd en heeft een indeling in vakken in reliëf. De hals is afgebroken. Onder het glazuur is in kobaltblauw de beschildering aangebracht. In de boogvormige compartimenten zijn slanke elegante dames afgebeeld. De Nederlanders noemden ze in de 17de eeuw al ‘Lange Lijzen’. Afwisselend zijn Lange Lijzen en bloempotten op een taboeret (bijzettafeltje) geschilderd. De schouder is gedecoreerd met een bloementak en de hals heeft een band met spiralen. Lange Lijzen waren geliefd en zijn op veel porseleinen voorwerpen geschilderd zoals kopjes, schoteltjes, vazen en borden.

video: Esther van Enckevort