Symboliek op een schotel

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een schotel.

Eén van de voorwerpen die uit de stortkoker van de keuken van Huis ter 0.90KLEV.0933.001bKleef in de gracht belandde is een schotel van roodbakkend aardewerk met witte slibversiering. De binnenzijde van de schotel is rondom versierd met halve cirkels van witte kleipap, die naast elkaar zijn aangebracht en die elkaar soms snijden. Al met al een fraai versierde schotel, maar er zit veel meer achter dan je op het eerste gezicht zou zeggen.

Betekenis
Voor de middeleeuwer bestond er een verbinding tussen de waarneembare 0.90KLEV.3305.001aen niet-waarneembare werkelijkheid. Het onzichtbare of ongrijpbare probeerde men te beïnvloeden door middel van het zichtbare. Alles in de waarneembare wereld kreeg een symbolische betekenis. Dit gold ook voor gebruiksvoorwerpen en hun versiering. Men probeerde met de tekens in de vorm van versieringen op het gebruiksaardewerk leven en dood, geluk en ongeluk, goed en kwaad te beïnvloeden. Het gebruiksaardewerk is vooral versierd met volksreligieuze symbolen die vruchtbaarheid, herleving en afweer van het kwade moeten bewerkstelligen.

Vruchtbaarheid
Vaak komen op laatmiddeleeuws aardewerk halve cirkels voor. Dit zijn symbolen bedoeld om de vruchtbaarheid te bevorderen. De halve cirkels kunnen op verschillende manieren ten opzichte van elkaar geplaatst zijn, wat veel mogelijkheden geeft in versieringen. De symbolen stammen al uit de vroege Germaanse tijd en staan symbool voor hemel en aarde, zon en maan of het mannelijke en het vrouwelijke.

Herleving
Een ander mooi voorbeeld is een slibversiering op een graapje (soort 0.02DAM.BP01B.013kookpotje), dat is gevonden in de Damstraat. Hierop staan weer de bekende bogen, afgewisseld met drie stippen. De stippen zijn afgeleid van de driespruit. Dit is herlevingsteken om de oneindige voortgang van het leven te symboliseren. Hierbij diende de natuur als voorbeeld: het spruiten van takken. Op dit graapje zijn dus zowel vruchtbaarheid als herleving te ‘lezen’.

Kortom, de boogjes op de schotel van Huis ter Kleef -en de driespruit op het graapje uit de Damstraat- zijn meer dan alleen versiering.

Lezing romeinse leervondsten uit Velsen

Dit jaar is het 2000 jaar geleden dat de Romeinen in Velsen een havenfort bouwden, Castellum Flevum genaamd. Het jubileumjaar wordt gemarkeerd met diverse activiteiten in de gemeente Velsen.

Op maandag 14 december a.s. geeft dr. Carol van Driel-Muray een lezing over de romeinse leervondsten uit romeins Velsen.De lezing wordt georganiseerd door de Stichting Romeinen in Velsen en de Historische Kring Velsen en is gratis toegankelijk. De locatie voor de lezing is de Hofstede, Aletta Jacobsstraat 227, 1991 PT in Velserbroek. De lezing begint om 20.00 uur. (Er is ruime parkeergelegenheid bij het winkelcentrum.)

Tenten, tassen, schildhoezen en schoenen
Het Romeinse leger had een enorme behoefte aan leer, dat voor vele doeleinden gebruikt Dsc_0031-tentwerd, o.a. waterdichte tenten, tassen, schildhoezen en schoenen. Maar in tegenstelling tot aardewerk en metaal vergaat leer snel in de grond, waardoor het een ondergeschikte rol in onze interpretatie van militaire nederzettingen speelt. In dit opzicht is Velsen uniek te noemen, aangezien het een van de weinige forten is waar organisch materiaal goed bewaard is gebleven in de natte bodem van het havenbekken.

Inzicht
De leervondsten geven ons inzicht in de uitrusting van de soldaten, nijverheid binnen het kamp, de omgang met de lokale bevolking en algemene kwesties rond de bevoorrading. Vooral het schoeisel bevat veel informatie over de mensen in het kamp en over hun herkomst. De vondsten uit Velsen I worden in een bredere context geplaatst, waardoor het bijzonder karakter van deze vindplaats duidelijk naar voren zal komen.

Romeinse oorlogshaven
Het Romeinse fort en haven Velsen I is het noordelijkste Romeinse fort op het Europese Castellumvasteland en lag aan het Oer-IJ. De versterking is bijzonder omdat zij zo ver van het Romeinse centrum lag, en omdat het fort een unieke asymmetrische vorm had. Bovendien is de haven met steigers en boothuizen aangelegd naar mediterraan voorbeeld. Het geheel is in de jaren ’70 opgegraven en al meermaals het onderwerp geweest van artikelen en proefschriften, maar nog lang niet alle gegevenswaren in beeld gebracht.

illustratie: Ulco Glimmerveen

Dr. Carol van Driel is als archeoloog gespecialiseerd in leervondsten. Zij geeft leiding aan het Odyssee project Velsen 1. Dit project (NWO Odyssee 12) biedt een nieuwe blik op de vondsten van Velsen 1, waaronder het leer.

Zie ook het filmpje ‘Romeinen aan het IJ. Aspecten van Velsen I (NWO Odyssee 12)
Zie ook de website van illustrator Ulco Glimmerveen (Met dank voor het gebruik van de illustratie van het Romeinse forten haven van Velsen I.)

maxresdefault

 

Scherven, scherven en nog eens scherven…

Afgelopen september werd met veel enthousiasme een nieuwe lading scherven keramiekDSC08908 uit de slotgracht van kasteel Huis ter Kleef voor onderzoek uit het depot gehaald. Hiermee is de laatste fase van de uitwerking van de slotgracht ingeluid. De vele honderden kilo’s scherven uit de westgracht van het kasteel zijn inmiddels uitgepakt en zorgvuldig per keramieksoort op de uitwerktafels uitgestald. Inmiddels wordt er volop gepuzzeld en gaan de scherven beetje bij beetje hun boeiende verhaal prijsgeven. Al met al de hoogste tijd voor een tussenstand.

Keuken
De scherven keramiek zijn in de periode 1990-1994 in de slotgracht direct naast de DSC08918vermoedelijke keuken van het kasteel opgegraven. De verwachtingen van de AWH-leden waren zodoende hooggespannen. Er komt uit dit grachtdeel niet alleen zeer veel vondstmateriaal, maar het zou vooral om keukengerei kunnen gaan, waaronder kookpotten, bakpannen en zogenaamde vetvangers. Dit beeld werd tijdens het uitleggen van de vele scherven al bevestigd. De scherven van kookpotten en bakpannen bleken zeer talrijk, evenals scherven van kommen en schalen. Vrijwel allemaal van het kenmerkende roodbakkende aardewerk.

Puzzelen
De vele scherven zijn de afgelopen maanden zorgvuldig bekeken en aan elkaar gepast. DSC08980Hierdoor groeide uit de vele losse scherven spontaan allerlei vormen van kookpotten, bakpannen, kommen etc. Soms ging het snel, maar meestal kostte het wat tijd voor er wat aan elkaar paste. Opvallend is dat van veel voorwerpen maar voor een deel compleet konden worden gepuzzeld. De overige scherven lijken vooralsnog te ontbreken. Mogelijk bevinden deze scherven zich in de diepere lagen van de westgracht. Deze lagen konden vanwege de enorme hoeveelheid scherven niet tegelijk worden uitgelegd en worden komend jaar onderzocht. Daarnaast zijn wellicht niet alle scherven van een gebroken voorwerp op dezelfde plaats weggegooid. Zo is uit andere grachtdelen bekend dat er soms scherven uit verschillende delen van het kasteel aan elkaar passen. Interessant, want dit leert ons hoe men het afval soms weggooide.

Oud en nieuw
Tijdens het puzzelen bleek ook dat de westgracht keramiek uit DSC08926verschillende eeuwen bevat. Het kasteel is in 1573 door de Spanjaarden opgeblazen. De meeste keramiek dateert dan ook van voor deze datum. Her en der zijn in de bovenste lagen ook scherven uit latere tijden gevonden, waaronder porselein uit de achttiende eeuw. Op zich niet zo gek want de ruïne werd in latere tijden gebruikt als (bak)steengroeve en plek om te flaneren. De oudste scherven uit de gracht dateren uit de dertiende eeuw. Het zijn niet veel scherven, maar ze tonen wel aan dat het kasteel in die tijd al bestond.

Tafelgerei en sanitair
Naast de vele scherven van typisch keukengerei zijn er ook de nodige scherven van DSC09032voorwerpen met een andere functie gevonden. Dit betreft bijvoorbeeld schenkkannen van steengoed uit verschillende perioden en van verschillende productiecentra. Daarnaast zijn er ook diverse scherven van pispotten aangetroffen. Opmerkelijk want er zijn in het kasteel ook drie privaten (toiletten) met bijbehorende latrinekokers aangetroffen, waar men de behoefte op kon doen. Dergelijke vondsten geven ons een beeld van het gebruik van de verschillende kasteelruimten.

De eerste potten zijn inmiddels bij elkaar gepuzzeld. De komende periode wordt dit voor de vele resterende scherven eveneens gepoogd. De herkenbare modellen worden aansluitend gelijmd, gedateerd, getekend en gefotografeerd voor de catalogus met voorwerpen. Uiteindelijk komt alles in een fraai dik rapport. Maar zover is het nu nog niet… Wordt vervolgd.

DSC09023