De helm van Duinrust

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een Duitse helm uit de tweede wereldoorlog.

In augustus 1994 verwoestte een grote brand het leegstaande voormalige Marine Hospitaal in Overveen. De restanten van het pand zijn nadien afgebroken om plaats te maken voor woningen en een parkeergarage van Résidence Vijverpark. De graafwerkzaamheden zijn door lokale deskundige Theo Nieuwenhuizen begeleid. Tijdens de werkzaamheden konden diverse funderingen van gebouwen van de blekerij Vreugdenberg (17e eeuw tot 1900) worden gedocumenteerd. Ook werd een waterput van Huize Duinrust gevonden, een rusthuis uit 1908 voor welgestelde ouden van dagen. Een van de markante vondsten betreft een Duitse helm uit de tweede wereldoorlog.

Kriegsmarine
Gedurende de bezettingsperiode was een onderdeel van de Kriegsmarine, de Duitse zeemacht, in Huize Duinrust gevestigd. Direct na de capitulatie nam de Binnenlandse Strijdkrachten Duinrust over en werd het een noodgevangenis waar tijdelijk gearresteerde NSB-ers in bewaring werden gesteld. De naam veranderde in Bewakingskamp Duinrust. In 1948 kreeg Duinrust ten slotte de functie van Marine Hospitaal.

Helm
De helm van Duinrust is Duits en van het model M40. Het is echter niet helemaal in zandkleur geschilderd, maar is gecamoufleerd waarschijnlijk met een combinatie van zandgeel, groen en roodbruin. Naarmate de oorlog vorderde kwamen gecamoufleerde helmen vaker voor. is gecamoufleerd zijn door diverse legeronderdelen gedragen, waaronder de Waffen SS, Heer, Luftwaffe en de Kriegsmarine. De laatste met name bij de Kustartillerie.

Stempel
Van de helm is zowel de stalen schaal met verfresten als het binnenwerk van leer bewaard gebleven. Het stempel in het binnenwerk is van de maker van het leer, en hoeft niet de maker van de stalen helm als geheel te zijn. Hier staat in het randschrift de naam van de maker, die blijkbaar in BRAUNSCHWEIG gevestigd was. De naams- en plaatsaanduiding geven aan dat de helm in ieder geval van voor 1942 dateert. Hierna werden namelijk alle verwijzingen naar fabrieken en plaatsen vervangen door een zogenaamd Reichsbetriebnummer. De cijfers in het midden van het stempel geven de maat van het binnenwerk en de hoofdmaat aan. Het binnenwerk (M31) was via een aluminium of zinken strip en drie splitpennen aan de stalen helm bevestigd. Aan die strip in ringvorm zaten ook de ogen waarmee de kinriem bevestigd was.

Tekst
Op de helm zijn naast restanten camouflageverf ook letters zichtbaar. De tekst op de voorzijde van de helm is echter niet organiek. Vermoedelijk is de tekst na de bevrijding op de helm geschilderd, bijvoorbeeld als aanduiding van een souvenir of tweede gebruik. Duitse helmen uit de periode 1940-1945 hebben hooguit een of twee transferplaatjes op de zijkant onder het ventilatie gat. Naarmate de oorlog vorderde werden die plaatjes steeds minder gebruikt. De enige uitzondering zijn helmen van hospitaalsoldaten (Sanitäter) waar een of meer rode kruizen in wit vlak op geschilderd zijn. Wat er precies op deze helm staat is niet goed lezen, maar het lijkt alsof er BRANDWEER staat.

 

 

Met dank aan:

Huize Duinrust, St. Lambertus Stichting 9379 [Anoniem], Noord-Hollands Archief / [collectie Braakman], [NL-HlmNHA_55017575]

De laatste afbeelding is een voorbeeld van een gecamoufleerde helm.

Haarlemse Archeologiedag groot succes!

Tijdens de Nationale Archeologiedagen werd op zondag 15 oktober jl. in het Prinsenhof achter het Stadhuis archeologisch onderzoek gedaan door de medewerkers Bureau Archeologie van de gemeente Haarlem en de leden van de Archeologische Werkgroep Haarlem (AWH). Het onderzoek richtte zich op de Vredestempel en de restanten van de Haarlemse Beek. De opgraving was niet alleen archeologisch succesvol. Ook het publiek kwam massaal bij het onderzoek kijken en vragen te stellen. Kortom, een zeer geslaagde Archeologiedag!

Overkluizing en traptrede

Vele handen maakten licht werk. In slechts een dag tijd werden niet alleen de klinkers voor de Vredestempel gerooid, maar werden ook de onderste traptrede van de tempel en werd een gedeelte van de overkluizing van de Haarlemse Beek blootgelegd. Het onderzoek is na de Archeologiedag nog enkele dagen voorgezet. De overkluizing van de Haarlemse Beek werd verder ontgraven. De schoon gepoetste overkluizing was daardoor goed te zien, evenals de latrine-achtige aanbouwsels en de kademuren van de beek. Er werden ook leuke vondsten gedaan, waaronder scherven, lakenloodjes en pijpenkopjes. En uit een beerkuil kwam onder andere een fraai middeleeuws boekslotje van messing tevoorschijn.

Standbeeld
Het raadsel van een plateau van baksteen bovenop de overkluizing van de beek is mogelijk opgelost. Op een oude ansichtkaart is op die plek namelijk het standbeeld te zien van Laurens Janszoon Coster, dat tegenwoordig op de Grote Markt staan. De sporen van de beek werden zorgvuldig ingemeten en getekend. En na een kijkgaatje voor toch net even wat extra informatie ging onherroepelijk het zand weer over de beek. Bij de vredestempel werd daarna nog de hoek bij de ontdekte derde tree in het zicht gebracht en is de ingang naar de beek aan de zijkant van de tempel vrijgemaakt. De opgraving is daarmee afgerond en de spullen zijn opgeruimd. Op naar de uitwerking van alle vergaarde vondsten en gegevens!

Media
Zowel de dagen voorafgaand aan de Archeologiedag als de dagen daarna was er veel belangstelling van de pers voor het onderzoek. Zo verschenen in het Haarlems Dagblad twee uitgebreide rapportages, stonden we in diverse huis aan huisbladen en was er een item op de Haarlemse zender 023TVonline in de vorm van een uitgebreid verslag van de opgraving bij de Vredestempel en de Haarlemse beek. Wie nog even wil nagenieten van de Archeologiedag op zondag 15 oktober kan hier het filmpje bekijken.

Beleef archeologie in Haarlem tijdens de Nationale Archeologiedagen!

Tijdens de Nationale Archeologiedagen op zaterdag 14 en zondag 15 oktober is in Haarlem ook van alles te beleven op archeologisch gebied. Op zaterdag 14 oktober geeft een archeoloog in het Archeologisch Museum Haarlem uitleg over de opgraving van de Eksterlaan. Op zondag is er een middeleeuwse dag in het museum en wordt in het Prinsenhof onderzoek gedaan naar de Haarlemse Beek. Het publiek is van harte welkom om bij het onderzoek te komen kijken en vragen te stellen. De activiteiten worden op beide dagen van 11:00 tot 17:00 uur gehouden.

Onderzoek Haarlemse Beek
Archeologen van Bureau Archeologie starten op zondag 15 oktober met het (vervolg)onderzoek naar de Haarlemse beek. Dit onderzoek voeren zij uit samen met de vrijwilligers van de Archeologische Werkgroep Haarlem e.o. Tijdens dit onderzoek wordt het overkluisde deel van de Beek blootgelegd op de locatie ‘ Prinsenhof’, achter het Stadhuis van Haarlem, tegenover het Stedelijk Gymnasium. De oude Beek stroomde (grotendeels overkluisd) onder het centrum van Haarlem door om uit te monden in het Spaarne. In de vijftiende eeuw zijn delen van de beek overkluisd. De overkluizing in het Prinsenhof lijkt echter, gezien het gebruikte type bakstenen, uit de zeventiende eeuw te stammen. Het Prinsenhof ligt aan de Jacobijnenstraat.

Middeleeuwse dag
Op zondag 15 oktober organiseert het Archeologisch Museum Haarlem een middeleeuwse dag in het teken van ‘beleef de middeleeuwen met Cornelis’. Een verhalenvertelster vertelt spannende verhalen over Cornelis, de middeleeuwer die in 2012 onder de Botermarkt is gevonden en die als reconstructie weer in het museum tot leven is gebracht. Er zijn ook verschillende middeleeuwse spelletjes en knutselactiviteiten. Het Archeologisch Museum Haarlem ligt aan de Grote Markt 18k.

Vondsten van de Eksterlaan
Wie meer wil weten over het onderzoek van de Eksterlaan en de resultaten hiervan kan op zaterdag 14 oktober in het Archeologisch Museum Haarlem terecht. Dan zijn er vondsten te zien, vers van het onderzoek, en komt een archeoloog vertellen over de prehistorie en middeleeuwse ontdekkingen die daar gedaan zijn. Het Archeologisch Museum Haarlem ligt aan de Grote Markt 18k.

Meer archeologie?
Kijk op www.archeologiedagen.nl voor een compleet overzicht van alle landelijke activiteiten die tijdens de Archeologiedagen worden uitgevoerd.

 

Open Monumentendag met een snufje archeologie!

Op zaterdag 9 en zondag 10 september is het weer Open Monumentendag. Door het hele land openen monumenten die normaal niet toegankelijk zijn de deuren. Dit jaar is het thema van de Open Monumentendag ‘Boeren, Burgers en buitenlui.’ En daar weten we als vrijwilligers van de Archeologische Werkgroep Haarlem (AWH) door alle opgravingen wel raad mee. We zijn dan ook graag van de partij!

Rondleidingen (zaterdag 9 september)
In samenwerking met de Stichting de Haarlemmer Kweektuin en NME (natuur- en milieu educatie) Haarlem worden op zaterdag 9 september elk heel uur rondleidingen op het terrein van de Haarlemmer Kweektuin gehouden. De Archeologische Werkgroep Haarlem bijt het spits af met twee 10.00 uur en om 11.00 uur. Bij de archeologische rondleiding staat de ruïne van Huis ter Kleef centraal en wordt uitleg gegeven over de recente opgravingen, het booronderzoek en de archeologische vondsten. De rondleidingen zijn gratis en starten vanaf het Marktplein van de Haarlemmer Kweektuin.

Naast rondleidingen door de archeologen zijn er om 12.00 uur en om 14.00 uur rondleidingen door NME Haarlem langs de vele bijzondere bomen en planten op de Haarlemmer Kweektuin, o.a. in de historische Springertuin En om 13.00 en om 15.00 uur geeft de Stichting de Haarlemmer Kweektuin rondleidingen langs de diverse terreinen op de Kweektuin, met uitleg over de ontwikkeling van het park naar een duurzaam stadspark, Eén van de recente ontwikkelingen betreft de natuurspeelplek in wording, aan de Oostzijde van de Kweektuin, die later dit jaar wordt geopend.

Booronderzoek (zondag 10 september)
Op zondag 10 september doen de vrijwilligers van de Archeologische Werkgroep Haarlem tussen 11.00 en 15.00 uur booronderzoek de Haarlemmer Kweektuin. Met de grondboor een en speciale gutsboor wordt de ondergrond van het terrein in kaart gebracht. De afgelopen maanden heeft dit al tot nieuwe ontdekkingen geleid, zoals de vondst van een onbekende gracht van het kasteel Huis ter Kleef en akkerlagen uit de prehistorie. Langzaam geeft het terrein zijn geheimen prijs. Op zondag 10 september wordt de loop van een van de recent ontdekte grachten langs de oude oprijlaan van het kasteel gedetailleerd onderzocht en opgetekend. Deze boorwerkzaamheden vinden plaats op het grasveld van de Haarlemmer Kweektuin, aan de zijde van de Kleverlaan. Belangstellenden zijn van harte welkom om te komen kijken. De archeologen vertellen u graag over hun werkzaamheden en ontdekkingen en waarom het van belang is om al deze kennis te vergaren.

Archeologisch Museum Haarlem (zaterdag 9 en zondag 10 september)
Wie nog meer archeologie wil beleven tijdens de Open Monumentendagen moet zeker even langs bij de collega’s van het Archeologisch Museum Haarlem aan de Grote Markt. Zaterdag 9 en zondag 10 vinden de Open Monumentendagen en het Haarlem Cultuurfestival plaats. Wie meer wil weten over de Vleeshal en de (bouw)historie is beide dagen van harte welkom. Medewerkers van Erfgoed Haarlem vertellen graag alles over het meest gefotografeerde pand aan de Grote Markt!

Zie ook:

Stichting de Haarlemmer Kweektuin
Archeologisch Museum Haarlem
Programma Open Monumentendag Haarlem (pdf) 

Rare rolletjes…

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het echter enkele rare ‘rolletjes’ waarvan we zelf nog niet weten wat het zijn. Herkent u ze?

Huis ter Kleef
Momenteel voeren de leden van de AWH met stadsarcheoloog Sem Peters in de Haarlemmer Kweektuin een booronderzoek uit, waarbij het kasteelterrein in kaart wordt gebracht. Tijdens een van de boorsessies liep een van de leden over de ruïne van het kasteel Huis ter Kleef en vond daar tussen wat los gruis bij de restanten van de noordtoren een apart rolletje van, naar het leek, baksteen, met daarin een holte van 4 cm diep. De aanwezige amateurarcheologen hadden echter geen van allen een idee van wat het was. Enkele dagen later zijn we nog even gericht bij het resterende muurwerk gaan kijken, met nog enkele vergelijkbare stukken als resultaat. Bonus daarbij was de vondst van een vergelijkbaar rolletje in het resterende muurwerk.

Specie
Het gaat naar het zich nu laat aanzien om ‘kernen’ van specie/ mortel met daaraan vastgekoekt een laagje van de omringende baksteen. De langste fragmenten zijn 7 cm en de breedte van alle fragmenten in 2 cm. Het lijkt alsof er ooit van bovenaf in de steenklomp is geboord en dat de holte met specie is opgevuld. Nu de steenklomp verder uiteenvalt, komen deze pijpjes bloot te liggen en vallen ze uiteindelijk met al het andere puin op de grond.

Oproep
De vraag is of iemand enig idee heeft wat deze rolletjes zijn, of waarvoor ze zijn aangebracht en hoe oud ze zouden kunnen zijn. En wellicht zijn er vergelijkbare situaties. Kortom, wie kent dit? Reacties zijn van harte welkom op het AWH-mailadres.

Loodjes uit de polder

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een aantal loodjes.

Eind jaren zeventig – begin jaren tachtig van de vorige eeuw zijn op het industrieterrein Waarderpolder in Haarlem enkele bergen grond gestort. Deze grond is door de heer Wim Post uitgebreid onderzocht. Hierbij werden met een metaaldetector maar liefst 125 (merk)loden gevonden. De waren waaraan deze loden oorspronkelijk hebben gehangen verschillen behoorlijk. Zo zijn er textielloodjes, merkloodjes, Joodse vleesloodjes, verzegelloodjes en accijnsloodjes aangetroffen. De loden dateren uit verschillende perioden. Zo stammen de oudste loodjes uit vijftiende eeuw en de jongste loodje uit de negentiende eeuw. Een bijzondere vondst is een loodje voor vlas uit Rusland. Op het lood staat S P B, een verwijzing naar Sint Petersburg. De loodjes zijn door de vinder aan de Historische Vereniging Haerlem geschonken en daarna aan de Archeologische Werkgroep Haarlem overgedragen.

Vondst
Gerrit_Adriaensz_Berckheyde_-_Haarlem_City_hall_with_figures_on_the_Grote_markt_-_1671_FHM_OS-I-10De vondst van zoveel loodjes bij elkaar is opmerkelijk. Het lijkt wel of iemand zijn verzameling loodjes heeft gedumpt. Mogelijk zijn al deze loden echter met grond en al afkomstig uit het stadhuis aan de Grote Markt in Haarlem, waar rond 1980 verbouwingswerkzaamheden hebben plaatsgevonden. Bekend is dat in het stadhuis al in 1400 een lakenhal was gevestigd, in latere tijd kwam hier een Joodse (vlees)hal en een ijkkantoor bij.

Textielloodjes
Tijdens de productie van laken werden in verschillende fasen in het productieproces loden bevestigd. Zo werd het eerste lood al aan het begin bij het weven aan het laken bevestigd. Deze loden worden ook wel deelbewerkersloden genoemd. Op deze loden is meestal het wapen van de bewerker, een voorwerp of een huismerk met zijn initialen afgebeeld. Deze loodjes worden veel aangetroffen, omdat er aan elke rol textiel meerdere loodjes waren bevestigd. Als laatste wanneer het textiel door de staalmesters was goedgekeurd werd er een eindlood aan gehangen en mochten er geen bewerkingen meer plaatsvinden. Deze eindloden waren meestal voorzien van het stadswapen waar het textiel was vervaardigd. De voorschriften voor de kwaliteit van de weefsels waaraan de textielfabrikanten moesten voldoen waren omvangrijk. Ze verschilden ook per land, per stad, per tijdsperiode en per weefsel. In de loop van de eeuwen zijn zodoende in Europa vele honderden verschillende textielloden in omloop geweest.

Verzegelloodjes
De verzegelloodjes dienden om iets te verzegelen. Begin negentiende eeuw werden verzegelloodje onder andere gebruikt voor post- en geldzakken, mechanische apparatuur en meelzakken. En het is nog niet zo lang geleden dat er aan elke gasmeter een verzegelloodje hing dat men niet mocht verbreken.

Joodse vleesloodjes
De Joodse vleesloodjes werden gebruikt om ritueel geslacht vlees te markeren. Dit vlees moest uiteraard als “koosjer” herkenbaar zijn voor de kopers. De Joodse slagers werkten niet in de Vleeshal aan de Grote Markt, maar maakten gebruik van de Joodse (vlees)hal bij het stadhuis. Immers een koosjer geslachte kip hield men graag gescheiden van een geslacht varken. Vleesloodjes hingen tot voor kort ook aan de rookworsten van de Hema, maar deze loodjes hebben hun functie verloren.

Accijnloodjes
Tot slot zijn er diverse accijnloodjes aangetroffen. Ze werden gebruikt voor producten waarop accijns werd geheven, zoals vlees en drank. Op de voorzijde van accijnslo odjes is het Koninkrijkswapen dat in 1815 werd vastgesteld afgebeeld en op de achterzijde de tekst: regten & accijns soms afgekort tot R&A.

Onderzoek
De studie naar al deze loodjes is omvangrijk maar interessant en zegt ons veel over het gebruik ervan. Vooral bij de bestudering van de textielnijverheid zijn loodjes een welkome aanvulling.Vaak is het echter moeilijk om de herkomst of voorstelling van een lood te achterhalen of slaat men er maar een slag naar. Zo werd een textiellood met het fraaie wapen van de stad Stendal in Duitsland, bestaande uit een halve dubbelkoppige adelaar en rechts vier heraldische figuren, elders afgedaan als een dooie halve haan met vier eieren…

Oude stadsmuur ontdekt!

19884391_1236048546524327_7338690993380353193_n

Prachtig nieuws! Op vrijdag 8 juli is bij de Kinderhuisvest in Haarlem door archeologen van onderzoeksbureau EARTH Integrated Archaeology een stuk van de middeleeuwse stadsmuur opgegraven. De stadsmuur dateert uit de veertiende of vijftiende eeuw en is ontdekt tijdens rioleringswerkzaamheden.Onder de stadsmuur zijn houten funderingspalen aangetroffen. Door het onderzoek van jaarringen in het oud, kan zo wellicht de bouwperiode van de stadsmuur nauwkeurig worden bepaald. Het stuk stadsmuur is inmiddels verwijderd om plaats te maken voor nieuwe riolering.

 

Stadsgracht
Na de ontdekking van de stadsmuur is afgelopen dagen ook de bijbehorende stadsgracht onderzocht. Diverse AWH-leden hebben daarbij enthousiast kunnen meehelpen. In de vulling van de stadsgracht zijn veel scherven keramiek uit de zeventiende eeuw opgegraven. Daarnaast zijn met de metaaldetector een muntje en diverse spijkers gevonden. Binnenkort worden de vele vondsten en documentatie uitgewerkt en kan het verhaal over dit spannende stukje Haarlem worden geschreven!

 

        


In de media:

Haarlems Dagblad (8 juli)

 

 

 

 

 

 

 

 

foto opgraving stadsmuur: Ad Timmers.