Een halfje en een plakker!

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een cent.

Kerken
Regelmatig vinden we tijdens een opgraving muntstukken. Soms zijn het bijzondere munten van goud of zilver, maar vaak zijn het gangbare munten als duiten en euro’s. Een enkele keer vinden we een halve cent en een 2½ halve cent. Deze muntjes zijn vooral tijdens de opgravingen in de St. Bavo en de Waalse kerk in Haarlem gevonden. Vermoedelijk zijn de muntjes gevallen tijdens het collecteren en zo in de bodem beland.

Het decimale stelsel
De halve cent deed zijn intrede na de Franse periode In 1817 werd op grond van de muntwet het decimale stelsel ingevoerd. De eerste halve centen werden geslagen in 1818 en hadden een waarde van tweehonderdste deel van een gulden. De waarde van deze munt was gering, nog minder dan een duit waarvan er 160 in een gulden gingen. In de eerste twee jaar was de muntslag beperkt maar na deze aanloopperiode sloeg vaak miljoenen centen per jaar. De halve cent zou tot 1940 in gebruik blijven.

Koning Willem I
Tijdens de regeerperiode van Koning Willem I is op de voorzijde van de halve cent een gekroonde letter W tussen het jaartal afgebeeld en staat op de achterzijde een gekroond Nederlands wapen tussen ½ en de letter C. In 1878 veranderde de uitvoering van de munt: aan de voorzijde zijn twee samengebonden oranjetakken afgebeeld, met halve cent in het midden. Op de achterzijde is het wapen van het Koninkrijk der Nederlanden in tekst en beeld en het jaartal van emissie weergegeven.

Gezegdes
Er zijn over halve centen maar enkele gezegdes bekend, zoals ‘Ik vertrouw hem voor geen halve cent’ (iemand helemaal niet vertrouwen) en “Bekend zijn als een slechte halve cent” (overal bekend zijn net als ondeugdelijk geld). Een ander fraai gezegde gaat over opscheppers: ‘Geen halve cent in de zak en drie gulden aan het voorhoofd’.

 

Plakker
In 1877 werd een nieuw muntstuk in omloop gebracht, de 2 ½ cent. Deze munt wordt ook wel plakker, halve stuiver of 4 duitstuk genoemd. De uitvoering van de 2 ½ cent is vrijwel hetzelfde als de halve cent van 1936. De munt is alleen groter en voorzien van de aanduiding 2 ½ cent. De munt werd geslagen in brons, maar in de oorlogsjaren 1941 en 1942 werd deze van zink gemaakt. De munten uit 1942 gelden als zeldzaam, want vrijwel direct nadat ze waren geslagen werden ze weer vernietigd. Er zijn slechts 200.000 exemplaren in omloop gebracht. Na 1942 werden geen plakkers meer geslagen.

Een gezegde of spreekwoord over een 2 ½ cent is er eigenlijk niet, we kennen er eigenlijk maar een en dat zou een echte Haarlemse zijn: ‘ik heb geen rooie plakker!’ (helemaal geen geld hebben)

Loodjes uit de polder

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een aantal loodjes.

Eind jaren zeventig – begin jaren tachtig van de vorige eeuw zijn op het industrieterrein Waarderpolder in Haarlem enkele bergen grond gestort. Deze grond is door de heer Wim Post uitgebreid onderzocht. Hierbij werden met een metaaldetector maar liefst 125 (merk)loden gevonden. De waren waaraan deze loden oorspronkelijk hebben gehangen verschillen behoorlijk. Zo zijn er textielloodjes, merkloodjes, Joodse vleesloodjes, verzegelloodjes en accijnsloodjes aangetroffen. De loden dateren uit verschillende perioden. Zo stammen de oudste loodjes uit vijftiende eeuw en de jongste loodje uit de negentiende eeuw. Een bijzondere vondst is een loodje voor vlas uit Rusland. Op het lood staat S P B, een verwijzing naar Sint Petersburg. De loodjes zijn door de vinder aan de Historische Vereniging Haerlem geschonken en daarna aan de Archeologische Werkgroep Haarlem overgedragen.

Vondst
Gerrit_Adriaensz_Berckheyde_-_Haarlem_City_hall_with_figures_on_the_Grote_markt_-_1671_FHM_OS-I-10De vondst van zoveel loodjes bij elkaar is opmerkelijk. Het lijkt wel of iemand zijn verzameling loodjes heeft gedumpt. Mogelijk zijn al deze loden echter met grond en al afkomstig uit het stadhuis aan de Grote Markt in Haarlem, waar rond 1980 verbouwingswerkzaamheden hebben plaatsgevonden. Bekend is dat in het stadhuis al in 1400 een lakenhal was gevestigd, in latere tijd kwam hier een Joodse (vlees)hal en een ijkkantoor bij.

Textielloodjes
Tijdens de productie van laken werden in verschillende fasen in het productieproces loden bevestigd. Zo werd het eerste lood al aan het begin bij het weven aan het laken bevestigd. Deze loden worden ook wel deelbewerkersloden genoemd. Op deze loden is meestal het wapen van de bewerker, een voorwerp of een huismerk met zijn initialen afgebeeld. Deze loodjes worden veel aangetroffen, omdat er aan elke rol textiel meerdere loodjes waren bevestigd. Als laatste wanneer het textiel door de staalmesters was goedgekeurd werd er een eindlood aan gehangen en mochten er geen bewerkingen meer plaatsvinden. Deze eindloden waren meestal voorzien van het stadswapen waar het textiel was vervaardigd. De voorschriften voor de kwaliteit van de weefsels waaraan de textielfabrikanten moesten voldoen waren omvangrijk. Ze verschilden ook per land, per stad, per tijdsperiode en per weefsel. In de loop van de eeuwen zijn zodoende in Europa vele honderden verschillende textielloden in omloop geweest.

Verzegelloodjes
De verzegelloodjes dienden om iets te verzegelen. Begin negentiende eeuw werden verzegelloodje onder andere gebruikt voor post- en geldzakken, mechanische apparatuur en meelzakken. En het is nog niet zo lang geleden dat er aan elke gasmeter een verzegelloodje hing dat men niet mocht verbreken.

Joodse vleesloodjes
De Joodse vleesloodjes werden gebruikt om ritueel geslacht vlees te markeren. Dit vlees moest uiteraard als “koosjer” herkenbaar zijn voor de kopers. De Joodse slagers werkten niet in de Vleeshal aan de Grote Markt, maar maakten gebruik van de Joodse (vlees)hal bij het stadhuis. Immers een koosjer geslachte kip hield men graag gescheiden van een geslacht varken. Vleesloodjes hingen tot voor kort ook aan de rookworsten van de Hema, maar deze loodjes hebben hun functie verloren.

Accijnloodjes
Tot slot zijn er diverse accijnloodjes aangetroffen. Ze werden gebruikt voor producten waarop accijns werd geheven, zoals vlees en drank. Op de voorzijde van accijnslo odjes is het Koninkrijkswapen dat in 1815 werd vastgesteld afgebeeld en op de achterzijde de tekst: regten & accijns soms afgekort tot R&A.

Onderzoek
De studie naar al deze loodjes is omvangrijk maar interessant en zegt ons veel over het gebruik ervan. Vooral bij de bestudering van de textielnijverheid zijn loodjes een welkome aanvulling.Vaak is het echter moeilijk om de herkomst of voorstelling van een lood te achterhalen of slaat men er maar een slag naar. Zo werd een textiellood met het fraaie wapen van de stad Stendal in Duitsland, bestaande uit een halve dubbelkoppige adelaar en rechts vier heraldische figuren, elders afgedaan als een dooie halve haan met vier eieren…

Vondsten Kasteel Huis ter Kleef te zien op Dag van de Architectuur

Op zaterdag 18 juni organiseert het Architectuurcentrum Haarlem de ‘Dag van de ExpositieOndergronds-banner1Architectuur 2016’ in Haarlem én Bloemendaal. Het thema is dit jaar ‘ONDERGRONDS’ waarbij al het bouwkundige wat zich onder onze voeten bevindt, centraal staat. En uiteraard doen de leden van de Archeologische Werkgroep Haarlem (AWH) enthousiast mee met dit aansprekende thema! Van 11.00 tot 14.00 uur is onze werkruimte voor architectuurliefhebbers geopend.

Bouwmateriaal en glas in lood
Na het BeIeg van Haarlem is het kasteel Huis ter Kleef in 1573 door de Spanjaarden opgeblazen. Het kasteel is in de jaren 1990-1994 door de Archeologische Werkgroep Haarlem (AWH) opgegraven en wordt momenteel uitgewerkt. In de werkruimte van de amateurarcheologen kunt u de vondsten van de opgraving bekijken. Naast de vele scherven keramiek en een maquette van het kasteel worden bijzondere middeleeuwse bouwmaterialen getoond, waaronder gedecoreerde schouwwangen en gebrandschilderd glas in lood.

LocatieDSC08033
Werkruimte AWH
Schoolgebouw Korte Verspronckweg 7-9 in Haarlem
(NB volg op het terrein de ONDERGRONDS-borden!)
Geopend van 11.00 tot 14.00 uur.

Zie ook: Programma Dag van de Architectuur.

Het Archeologisch Museum Haarlem doet uiteraard ook mee. Neem tussen 13.00 en 17.00 uur ook even een kijkje in het leukste ondergrondse museum van Haarlem!

 

Symboliek op een schotel

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een schotel.

Eén van de voorwerpen die uit de stortkoker van de keuken van Huis ter 0.90KLEV.0933.001bKleef in de gracht belandde is een schotel van roodbakkend aardewerk met witte slibversiering. De binnenzijde van de schotel is rondom versierd met halve cirkels van witte kleipap, die naast elkaar zijn aangebracht en die elkaar soms snijden. Al met al een fraai versierde schotel, maar er zit veel meer achter dan je op het eerste gezicht zou zeggen.

Betekenis
Voor de middeleeuwer bestond er een verbinding tussen de waarneembare 0.90KLEV.3305.001aen niet-waarneembare werkelijkheid. Het onzichtbare of ongrijpbare probeerde men te beïnvloeden door middel van het zichtbare. Alles in de waarneembare wereld kreeg een symbolische betekenis. Dit gold ook voor gebruiksvoorwerpen en hun versiering. Men probeerde met de tekens in de vorm van versieringen op het gebruiksaardewerk leven en dood, geluk en ongeluk, goed en kwaad te beïnvloeden. Het gebruiksaardewerk is vooral versierd met volksreligieuze symbolen die vruchtbaarheid, herleving en afweer van het kwade moeten bewerkstelligen.

Vruchtbaarheid
Vaak komen op laatmiddeleeuws aardewerk halve cirkels voor. Dit zijn symbolen bedoeld om de vruchtbaarheid te bevorderen. De halve cirkels kunnen op verschillende manieren ten opzichte van elkaar geplaatst zijn, wat veel mogelijkheden geeft in versieringen. De symbolen stammen al uit de vroege Germaanse tijd en staan symbool voor hemel en aarde, zon en maan of het mannelijke en het vrouwelijke.

Herleving
Een ander mooi voorbeeld is een slibversiering op een graapje (soort 0.02DAM.BP01B.013kookpotje), dat is gevonden in de Damstraat. Hierop staan weer de bekende bogen, afgewisseld met drie stippen. De stippen zijn afgeleid van de driespruit. Dit is herlevingsteken om de oneindige voortgang van het leven te symboliseren. Hierbij diende de natuur als voorbeeld: het spruiten van takken. Op dit graapje zijn dus zowel vruchtbaarheid als herleving te ‘lezen’.

Kortom, de boogjes op de schotel van Huis ter Kleef -en de driespruit op het graapje uit de Damstraat- zijn meer dan alleen versiering.