Alweer een walvisbot aangetroffen in Bloemendaal!

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een walvisbot.

In het najaar van 2018 vonden er op het landgoed Leyduin in de gemeente Bloemendaal grondwerkzaamheden plaats ten behoeve van de herinrichting van het landgoed. Dit betrof voornamelijk de aanleg van nieuwe toegangspaden, een nieuwe oeverovergang aan de noordzijde van de Kromme Vaart en een tweetal vijvers om amfibieën te laten overwinteren. De ontgraving van de vijvers is door een lid van onze werkgroep archeologisch begeleid. Tijdens het ontgraven van een van de vijvers werden een aantal fragmenten van een walvisbot aangetroffen. Dit is de tweede keer dat in de gemeente Bloemendaal zo’n walvisbot is aangetroffen.

Spek en walviskaken
Het is bekend uit historische bron dat walvisvaarders in de 17e eeuw na het verwijderen van het spek ook de walviskaken mee terug naar huis namen. Tevens is bekend dat er vanaf de 16e eeuw meldingen zijn van een aantal strandingen, voornamelijk van potvissen. Kaken waren van potvissen waren meestal tussen de 3.00 en 4.00 meter lang en voorzien van 40 tot 50 grote kogelvormige zwaar ivoren tanden. Deze tanden werden door de zeelieden gegraveerd en van prachtige taferelen voorzien. Ook werden er sier- of gebruiksvoorwerpen van de tanden gemaakt.
Aan boord van het schip of aan land werd aan de onderzijde van het walvisbot een aantal gaten geboord om de zogenaamde ‘kneekolie’ te verzamelen. Deze olie was zeer geschikt als lampolie.

In een van de aangetroffen walvisbotfragmenten werd een boorgat aangetroffen. Dit gat is aangebracht om kneekolie te winnen.

Van schuurpaal tot toegangspassage
De walviskaken afkomstig van walvisvaarders en die van gestrande walvissen werden verkocht en gebruikt als schuurpalen voor het vee, grenspalen en als toegangspassage bij boerderijen en buitenplaatsen. De aangetroffen fragmenten van het walvisbot op het Landgoed Leyduin kunnen onderdeel zijn geweest van een erfafscheiding, toegangspoort of ‘schuurpaal’ voor het vee. De locatie van het gevonden bot maakte in de 17e eeuw onderdeel uit van de buitenplaats.

Locatie aangetroffen walvisbot in het rode omcirkeld gebied (midden, boven). Fragment uit de kaart uit 1687 van Dou en Van Broeckhuysen, collectie Hoogheemraadschap Van Rijnland, A-4302.

Buitenplaats Vreedelust
In 1996 werd bij grondwerkzaamheden ten behoeve van de nieuwbouwwijk het Bleekersveld te Overveen reeds een fragment van een walvisbot aangetroffen. (zie ook Haarlems bodemonderzoek nr. 35). In het bot zaten eveneens boorgaten om de kneekolie te winnen. De ouderdom van het bot is aan de hand van de C-14 methode (ouderdomsbepaling aan de hand van koolstof) gedateerd in de 18e eeuw. Na historisch onderzoek van het gebied bleken deze gronden in de 18e eeuw onderdeel te zijn geweest van de buitenplaats Vreedelust, later geheten Het Anker, gelegen aan de Bloemendaalseweg. Het fragment van het aangetroffen bot/kaak zou onderdeel geweest kunnen zijn van de walviskaken op onderstaande prent.

Een tekening door J.W.Hasselt uit 1816 van de Blauwselfabriek ‘Het Anker, voorheen was hier de buitenplaats Vreedelust gevestigd, mogelijk waren de walviskaken hier een restant van. Noordhollands Archief, Atlas 36/23

 

Gebrandschilderd glas

De naam zegt het al; gebrandschilderd glas is vensterglas dat is beschilderd met een verfsoort, grisaille genaamd, dat door verhitting op het glas werd inbrand. Gebrandschilderd glas komt al voor sinds de middeleeuwen maar was voor de gewone man onbetaalbaar om aan te schaffen. Alleen in geestelijke instellingen en door rijke personen werd het gebruikt.

Mode
In afgelopen eeuwen vonden veel mensen het gebrandschilderd glas vaak oubollig en het hield ook licht tegen. Er werd vaak voor gekozen om de fraaie glaspanelen te vervangen voor kleurloos glas. Veelal werd het glas in lood uit de sponning gehaald, waarbij het glas werd stukgeslagen en het lood werd verzameld, want hier had je immers nog wat aan. Je kon er vislood van gieten of het lood verkopen bij de ijzerboer. Ook het glas werd verzameld en weer omgesmolten.

Glasvondsten
Een enkele keer wordt bij een opgraving dergelijk glaswerk aangetroffen, soms in enorme hoeveelheden, zoals in Roermond, waar een 1.200 kilo glas werd geborgen uit een kelder, en in Alkmaar 200 kilo uit een tonput. In mindere kilo’s werden ook vondsten gedaan in Zutphen en Oldenzaal. Vondsten van gebrandschilderd glas zijn in Haarlem zelden gevonden. Tot nu toe zijn in 50 jaar tijd maar twee complexen opgegraven, waarbij meerdere stukken van dit glas werden aangetroffen. Bij de opgraving Huis ter Kleef in de jaren 1990-1994 werden wat fragmenten aangetroffen uit de 15e eeuw en tijdens onderzoek in 1970 in de Frankenstraat zijn fragmenten uit de 17e eeuw gevonden.

Verwering
Soms is het glas niet aangetast door het lange verblijf in de grond en zijn de kleuren en beschildering in goede conditie. Maar als het glas is verweerd is het ondoorzichtig geworden en zelfs met een sterke lamp erachter kan vrijwel niets meer van de brandschildering worden waargenomen.

Strijklicht
Een goede manier om de brand-beschildering toch te bekijken en digitaal vast te leggen is om het glas wat schuin te houden waardoor met strijklicht van zon of lamp de contouren van de beschildering zichtbaar worden. Daar waar de grisaille is ingebrand is het glas dof, de rest van het glasoppervlak heeft wat glans gekregen door het strijklicht.

Gruis
Maar soms is het glas dusdanig aangetast dat het na verloop van tijd uiteenvalt in een hoopje klein gruis en vele glittertjes. We kunnen hier toch niet veel tegen doen, als we het glas impregneren zal in veel gevallen de grisaille-tekening wegvallen…

Een laat-neolithische bijl uit Haarlem

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een laat-neolithische bijl.

In de zomer van 1986 kreeg de Archeologische Werkgroep Haarlem gelegenheid om onderzoek te doen op de plek waar de Haarlemse Auto Centrale (HAC) had gestaan aan de Jansweg nr. 9-15. De gebouwen van de HAC hadden geruime tijd leeggestaan en werden de laatste jaren door krakers bewoond die beruchte feesten gaven.

Strandwal
Het onderzoek naast het spoor en op zichtafstand van het Station Haarlem lag op de oostflank van de strandwal. Deze strandwal waarop de stad Haarlem zich ontwikkelde ligt noord-zuid georiënteerd. De voor Haarlemse begrippen grote opgravingsput werd droog gehouden door een bronbemaling, die één van de werkgroepsleden ’s morgens om acht uur aanzette, zodat wij bij aanvang van de opgraving droge voeten hielden. Het deed denken aan een grote zandbak waarin zich diverse sporen aftekenden.

Akkerlagen
Er werden twee akkerlagen gevonden, die door verstuiving van elkaar gescheiden waren met daarin duidelijke ploegsporen. Daarnaast waren diverse greppels en kuilen waar te nemen waaronder enkele paalkuilen. De sporen die hier werden gevonden dateren uit de late Steentijd circa 1800 voor Christus. Het aardewerk dat gevonden werd was van het type klokbeker en een enkel stuk wikkeldraad. Naast vuursteenafslagen kwamen er ook knoopschrabbers uit de grond. De vlakken werden geschaafd met z’n allen op een rij, waarbij het zand naar achteren werd weggewerkt.

Bijl en pijlpunt
Die zaterdag was het een mooie en heldere dag, de scheppen schoven makkelijk door het zand van de strandwal met zo hier en daar een tik als een steentje of vuursteen werd geraakt. De schep van een van de gravers raakte iets hards en voorzichtig werd er met de troffel verder geschaafd en daar kwam tot ieders verrassing een kleine bijl tevoorschijn. Helemaal rood gekleurd door de vochtige ondergrond. Later verkleurde hij naar zacht rose en grijsblauw. Het was helemaal een goede dag want op een later moment werd een prachtige pijlpunt door een van de andere werkgroepsleden gevonden. Een dag om nooit te vergeten.

De laat-neolithische bijl is te bewonderen in de vaste opstelling van het Archeologisch Museum aan de Grote Markt in Haarlem.

Fantastische Archeologiedag in Bakenesserkerk!

Op zaterdag 13 oktober kon heel Haarlem genieten van archeologie en bouwhistorie tijdens de Archeologiedag. Het was een fantastische dag met ruim 350 bezoekers in de Bakenneserkerk. Het publiek kon enthousiast meepuzzelen aan de scherven uit de beerput van de recente opgraving in de Gierstraat, zeefresidu uitpluizen, kastelen bouwen of luisteren naar lezingen over de bouwhistorie en archeologie van deze locatie. Superleuk en dankbaar om samen met Team Archeologie van gemeente Haarlem voor het publiek te doen!

Zie de foto’s voor een sfeerindruk van de Archeologiedag:


Archeologisch Museum Haarlem
En op zondag 14 oktober waren er ook tal van knutselactiviteiten in het Archeologisch Museum Haarlem. Daarnaast was er een echte verhalenverteller!

Kom naar de Nationale Archeologiedagen in Haarlem!

Zaterdag 13 oktober  Bakenesserkerk
Vrouwestraat 12
10.00 – 16.00 uur / toegang gratis

Verborgen Schatten uit Gierstraat en Gracht
Op zaterdag 13 oktober zetten archeologen van Team Archeologie van de gemeente Haarlem en de leden van de Archeologische Werkgroep Haarlem de deuren van de Bakenesserkerk voor iedereen, jong en oud, wijd open! In de kerk doen zij momenteel onderzoek naar de duizenden archeologische vondsten die zij hebben opgegraven in de Gierstraat en in een eeuwenoude stadsgracht.

Tussen 10.00 en 16.00 uur kan iedereen meekijken en meedoen met het onderzoek! Er zijn lezingen en rondleidingen en er kan worden gepuzzeld, gedateerd, gebouwd, gespeurd en geknutseld worden.

Het programma tussen 10.00-16.00 uur is doorlopend:

Kijkje in de keuken
– Doe mee met sorteren en identificeren van dierlijke botten en plantaardige etensresten uit de beerput. Wat aten de bewoners van de Gierstraat? Een kijkje in hun keuken.

Scherven brengen geluk
– Puzzel en plak mee aan aardewerk en glas dat is gevonden in een verborgen beerput uit 1675-1750. Wie lukt het om een voorwerp weer in elkaar te zetten?
– Help mee aan het onderzoek naar een bijzondere verzameling 17e eeuwse wandtegels met leuke, mooie, gekke en aparte afbeeldingen. De tegels werden gevonden in een bedstede-kelder.

Graaien in de gracht
– Sorteer, puzzel en plak mee aan de honderden vondsten van aardewerk, glas, bot, hout en metaal die gevonden zijn in een gedempte gracht uit de 17e eeuw (gevonden bij de Kinderhuisvest). Wie lukt het om een voorwerp weer bij elkaar te zoeken?

 

Geheimen achter en onder de voordeur
– Hoe komen we achter de geschiedenis en de verhalen van een bijzonder pand?
Uitleg over bouwhistorische onderzoekstechnieken aan de hand van eeuwenoude bouwelementen uit het bijzondere pand aan de Gierstraat.
Uitleg over historisch bewonersonderzoek.

Speciaal om 11.00 uur en 14.00 uur:

Achter de voorgevel en onder de vloer
Lezing over de bouwhistorische en archeologische geheimen van een bijzonder pand aan de Gierstraat, door bouwhistoricus Michel van Dam en archeoloog Sem Peters.

 

 

Zondag 14 oktober / Archeologisch Museum Haarlem
Grote Markt 18k
13.00 – 17.00 uur
Toegang gratis

Het beleg van Haarlem
Ga mee terug in de tijd naar 1572/1573. De woelige tijd van het beleg van Haarlem! Verhalenvertelster Monique vertelt een spannend verhaal voor jong en oud over Klaartje en Krijn die in de stad Haarlem belanden, net als het beleg begint. Hoe komen ze weer terug naar huis en wat heeft een Spaanse helm hiermee te maken?
Het verhaal wordt elk uur vertelt (13.00-14.00 -15.00-16.00 uur)

Daarnaast is er nog veel meer te beleven in het museum! Kom knutselen, speel oud Hollandse spelletjes zoals tollen, knikkeren of bikkelen. Maak je eigen tol van hout of doe de speurtocht vrienden onder vuur.

Europa uit de grond! Open Monumentendag op Huis ter Kleef

Op zaterdag 8 september laten de leden van de Archeologische Werkgroep Haarlem (AWH) u met andere ogen naar het kasteel Huis ter Kleef in de Haarlemmer Kweektuin kijken. Van steengoed kannen uit Duitsland en België tot glas uit Venetië en munten uit Engeland. Uit de grond van de Haarlemmer Kweektuin zijn voorwerpen uit alle windstreken van Europa gevonden. En wat te denken van de Engelse en Franse voorbeelden voor de bouw van het kasteel Huis ter Kleef zelf, en het Franse ‘Jeu de Paume’ dat de heren va Brederode in hun eigen kaatsbaan speelden? De Haarlemmer Kweektuin is veel Europeser dan je denkt!

Van 10.00 tot 16.00 uur wordt in de Haarlemmer Kweektuin door de leden van de AWH het Europese verhaal van het kasteel Huis ter Kleef en de opgegraven voorwerpen verteld. Kom langs en bekijk onze stand met vondsten!

 

 

 

Een tegel met Huis ter Kleef?

In deze rubriek wordt elke maand kort en krachtig een bijzonder, apart of juist heel gewoon opgegraven voorwerp belicht. Deze maand betreft het een tegel.

Stationsplein
Het zal in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw zijn geweest dat ten behoeve voor de uitbreiding van het stationsplein in Haarlem een heel blok huizen werd gesloopt. Met graafmachines werden de funderingen, beerputten en al wat er in de grond zat eruit getrokken. Wat overbleef was een grote kale plek vol met huishoudelijk- en bedrijfsafval uit voorgaande eeuwen, het duurde niet lang of op deze plek wemelde het van “ verzamelaars van antiquiteiten”. Ook een van de AWH-leden is hier toen gaan kijken en verbaasde zich over de hoeveelheid scherven, pijpenkoppen tegels enz. In een hoopje grond vond hij toen een in drie stukken gebroken tegel met de afbeelding van een ruïne, samen met wat pijpenkoppen en een bordje met een chinees erop geschilderd. De vondsten werden thuis een poosje tentoongesteld maar verdwenen na verloop van tijd in een Brabantia broodtrommel. Tijdens meerdere verhuizingen ging ook de broodtrommel met inhoud mee, waarna deze zijn plek vond in een nieuwe berging of schuur.

Opgraving
In de jaren 90 vorige eeuw keek de vinder na jaren weer eens naar de inhoud van de broodtrommel. De voorstelling op de tegel kwam hem toen in ene wel heel bekend voor, namelijk de ruïne van Kleef, waar de AWH op dat moment een opgraving had!

Op de tegel in het midden de traptoren zichtbaar, met aan de voet van deze toren een S- vormig bouwsel dat de restanten van een kelder moet voorstellen. Op de achtergrond is ook het torentje van de kaatsbaan zichtbaar. Links zien we nog een ronde toren maar die is aan de fantasie van de kunstenaar ontsproten en heeft hier in het echt niet gestaan.

Productie
Voorstellingen op tegels werden meestal ontleend aan prenten of etsen. De contouren van de voorstelling werden dan doornmiddel van gaatjes in het papier te prikken gevolgd. Deze ‘mal’ werd dan op een nieuwe tegel gelegd en met een zakje droog gekleurd poeder bestoven. Als de mal werd verwijderd bleef een gekleurd spoor achter, dat het contour van de afbeelding aangaf. Hierna werd dit spoor met een penseel met verf gevolgd. Dit wordt de trek genoemd. Na deze behandeling werd de rest van de afbeelding ingevuld. Op deze manier kon snel een voorraad tegels worden beschilderd.

Prenten
Maar terug naar de gevonden tegel, van deze voorstelling moest een prent of ets bestaan maar deze is nog niet teruggevonden. Een van de prenten die hier het meest op lijkt is gemaakt door C. Pronk rond 1740, hierop zien we ook de traptoren met het S- vormige bouwsel met een raampje of nis die ook zo op de tegel voorkomt. En op de achtergrond is het torentje van de kaatsbaan zichtbaar. C. Pronk heeft iets meer naar links gestaan met het vervaardigen van zijn ets, dan de kunstenaar die de ets maakte welke tot voorbeeld diende voor de tegel.

In 1739 maakte de kunstenaar H. Spilman een prent van het complex in nagenoeg dezelfde richting als die op de tegel. In het rechtergedeelte van de traptoren zien we nu een rij openingen zitten; voor vensters of deur. Echter het S- vormige bouwsel heeft hier zijn vorm verloren.

Kortom, of de afgebeelde ruïne op de tegel het Huis ter Kleef in de Haarlemmer Kweektuin is kunnen we nog niet met zekerheid te zeggen. Het lijkt er in ieder geval wel héél erg op. En dat is op zich natuurlijk ook al een leuk verhaal!